Over SOS Slaapkamer
Burgers duiken de slaapkamer in op zoek naar pesticiden.
Veelgestelde vragen
Heb je een vraag? Kijk dan hieronder tussen de veelgestelde vragen.
Staat jouw vraag hier niet bij? Mail dan naar info@doehetzonder.nu
Over de resultaten
In totaal hebben we 112 slaapkamers onderzocht. Daarin troffen we 137 verschillende pesticiden aan. De meeste daarvan zijn fungiciden (om schimmels te bestrijden), insecticiden (om insecten te bestrijden) en herbiciden (om ongewenste planten te bestrijden).
Het aantal pesticiden dat we in de 112 slaapkamers terugvinden varieert. In elke slaapkamer treffen we pesticiden aan.
- Gemiddeld aantal pesticiden per slaapkamer: 21
- Slaapkamer met het minst aantal pesticiden: 6
- Slaapkamer met het meest aantal pesticiden: 52
Onderstaande pesticiden vonden we het vaakst terug in de 112 slaapkamers die we onderzochten:
- Permethrin (insecticide, om insecten te bestrijden): in 100 van de 112 slaapkamers
- DEET (insectenwerend): in 96 van de 112 slaapkamers
Propiconazol (fungicide, om schimmels te bestrijden): in 92 van de 112 slaapkamers - Piperonylbutoxide (synergist, om de insectendodende werking te versterken): in 85 van de 112 slaapkamers
- Propamocarb (fungicide, om schimmels te bestrijden): in 85 van de 112 slaapkamers
Permethrin
Permethrin is een ‘multiple source’-pesticide. Het heeft heel wat toepassingen. Als bescherming van textiel (kledij, beddengoed) en bouwmaterialen tegen insecten, als middel tegen ongedierte (muggen, mieren, vliegen, …) of als bescherming van hout tegen houtworm. Het komt ook voor in pipetjes en bandjes tegen vlooien en teken bij katten en honden. Tot 2018 werd permethrin in België ook toegelaten in shampoos tegen hoofdluizen bij de mens. Het werd in de EU verboden voor landbouwers in 2001.
DEET
DEET wordt door de mens als insectenwerend product tegen muggen en andere insecten gebruikt, via sprays, rollers of zalven. Ook sommige producten tegen ongedierte bevatten DEET. DEET heeft nooit een erkenning gehad voor gebruik in de landbouw.
Propiconazole
Propiconazole werd gebruikt als fungicide in de akkerbouw (granen, suikerbieten, voederbieten) tot 2020. Sindsdien is dit gebruik door landbouwers in de EU verboden. Daarnaast wordt het gebruikt in bouwmaterialen en als houtbeschermingsmiddel.
Piperonylbutoxide
Piperonylbutoxide versterkt de werking van andere werkzame insecticiden. Het wordt toegevoegd aan natuurlijke pyrethrinen en synthetische pyrethroiden. Het is ook een ‘multiple source’-pesticide. Landbouwers mogen het gebruiken op groenten, aardappelen en granen (na-oogst). Ook voor particulieren is het beschikbaar: voor in de groentetuin, voor binnen tegen ongedierte, voor bestrijding van vlooien en teken bij katten en honden.
Propamocarb
Propamocarb is een fungicide toegelaten voor landbouwers in de groente- en sierteelt. Er zijn geen producten voor huisdieren of voor binnenshuis gebruik met deze stof.
We kozen ervoor om stof uit de slaapkamer te analyseren, omdat wetenschappelijk onderzoek aantoont dat pesticiden zich hierin ophopen. Er bestaan echter geen normen voor het maximaal toegelaten gehalte van pesticiden in stof, in tegenstelling tot normen voor pesticiden in voedingsmiddelen of in water. Dat maakt een interpretatie van het gehalte moeilijk. De weergave van het gehalte per pesticide is vooral relevant om ze onderling te vergelijken.
Dit zijn de 5 pesticiden met hun hoogste teruggevonden concentratie over alle 112 slaapkamers die onderzocht zijn:
- Dinotefuran (insecticide, om insecten te bestrijden): 98,2 mg/kg
- Piperonylbutoxide (synergist, om de insectendodende werking te versterken): 76,8 mg/kg
- Permethrin (insecticide, om insecten te bestrijden): 67,6 mg/kg
- Captan (fungicide, om schimmels te bestrijden): 64,2 mg/kg
- Propiconazole (fungicide, om schimmels te bestrijden): 26,1 mg/kg
Dinotefuran
Dinotefuran is een insecticide met verschillende toepassingen: als middel tegen ongedierte (kakkerlakken) binnenshuis, als insecticide tegen vlooien en teken bij huisdieren. Het middel heeft in de EU nooit een toelating voor landbouwers gekregen. Deze stof werd slechts in 9 slaapkamers (8%) teruggevonden. Hoogstwaarschijnlijk is dit hoge gehalte het gevolg van een heel specifieke situatie.
Captan
Captan is een fungicide toegelaten voor landbouwers in de fruitteelt (appel, peer) en in de sierteelt (bomen, struiken, éénjarigen). Er zijn geen producten voor huisdieren of voor binnenshuis gebruik met deze stof.
Piperonylbutoxide
Piperonylbutoxide versterkt de werking van andere werkzame insecticiden. Het wordt toegevoegd aan natuurlijke pyrethrinen en synthetische pyrethroiden. Het is ook een ‘multiple source’-pesticide. Landbouwers mogen het gebruiken op groenten, aardappelen en granen (na-oogst). Ook voor particulieren is het beschikbaar: voor in de groentetuin, voor binnen tegen ongedierte, voor bestrijding van vlooien en teken bij katten en honden.
Permethrin
Permethrin is een ‘multiple source’-pesticide. Het heeft heel wat toepassingen. Als bescherming van textiel (kledij, beddengoed) en bouwmaterialen tegen insecten, als middel tegen ongedierte (muggen, mieren, vliegen, …) of als bescherming van hout tegen houtworm. Het komt ook voor in pipetjes en bandjes tegen vlooien en teken bij katten en honden. Tot 2018 werd permethrin in België ook toegelaten in shampoos tegen hoofdluizen bij de mens. Het werd in de EU verboden voor landbouwers in 2001.
Propiconazole
Propiconazole werd gebruikt als fungicide in de akkerbouw (granen, suikerbieten, voederbieten) tot 2020. Sindsdien is dit gebruik door landbouwers in de EU verboden. Daarnaast wordt het gebruikt in bouwmaterialen en als houtbeschermingsmiddel.
Veel teruggevonden pesticiden vertonen negatieve gezondheidskenmerken. 26% vertoont hormoonverstorende kenmerken, 22% heeft een negatieve impact op onze voortplanting, 15% is giftig voor ons zenuwstelsel en 3% vertoont kankerverwekkende kenmerken. De beschikbare informatie over humane gezondheidsaspecten is gebaseerd op individuele stoffen. De chronische effecten van een cocktail van pesticiden worden niet onderzocht en zijn onbekend. Gezien het gemiddeld aantal van 21 pesticiden per stofstaal is dat, los van de individuele kenmerken van elk pesticide, een belangrijke lacune.
Deze lacune wordt des te relevanter als we de resultaten per stofstaal bekijken. Gemiddeld bevinden zich in het stof in onze slaapkamer 7 pesticiden met hormoonverstorende kenmerken, 4 à 5 pesticiden die een negatieve impact hebben op onze vruchtbaarheid en 4 pesticiden die giftig zijn voor ons zenuwstelsel. Voor opname van cocktails van pesticiden via longen en huid, zijn normen voor het voorkomen van chronische effecten onbekend, terwijl mensen daar dag en nacht aan worden blootgesteld. Steeds meer onderzoek laat zien dat er verbanden zijn tussen pesticiden en neurodegeneratieve ziekten. De ziekte van Parkinson is in Frankrijk, Italië en sinds maart 2024 ook in Duitsland erkend als beroepsziekte voor landbouwers die met pesticiden werken.
Pesticiden komen op verschillende manieren in het stof van de slaapkamer terecht. We onderscheiden drie grote categorieën: via gebruik door een naburige landbouwer, via de behandeling van huisdieren tegen parasieten (vlooien, teken) en via allerhande gebruik (muggenstekkers, mierenlokdoosjes) en toepassingen (conserveringsmiddel in kledij, beddengoed en andere voorwerpen) binnenshuis.
Op basis van actuele en vroegere toelatingen blijkt dat 70% (96 op 137) van de teruggevonden pesticiden toe te schrijven is aan het gebruik door een landbouwer in de buurt. Er zijn voor deze pesticiden immers geen actuele of vroegere erkenningen voor gebruik bij huisdieren of binnenshuis. Tegelijkertijd zijn 24% van de teruggevonden stoffen ‘multiple source’-pesticiden. Zij behoren tot meerdere categorieën. Verder onderzoek op locatie is nodig om hiervan de juiste bron te bepalen.
Sommige pesticiden blijven jarenlang aanwezig. Hun aanwezigheid in het stofstaal kan het gevolg zijn van actueel gebruik, maar evenzeer van vroeger gebruik. Het typevoorbeeld is DDT, een insecticide. Deze stof werd in België verboden in de landbouw in 1974. Het werd ook gebruikt als verdelgingsmiddel tegen ongedierte. De datum van dat verbod is onduidelijk, maar het is alleszins tientallen jaren geleden ingesteld. Desondanks werd in 34% (38 op 112) van de stofstalen DDT teruggevonden.
Er zijn verschillende manieren om minder aan pesticiden blootgesteld te worden. Op deze pagina vind je een aantal tips die je makkelijk kunt toepassen.
Feit is wel dat je als burger niet alles zelf in de hand hebt (bv. door het gebruik van pesticiden door landbouwers in de buurt). Daarom stappen we met de resultaten van SOS Slaapkamer ook naar regionale en nationale overheden met aanbevelingen om inperkende maatregelen te nemen rond pesticidegebruik.
Dankzij Velt en onderzoekslabo Primoris kun jij ook jouw slaapkamer laten testen op de aanwezigheid van pesticiden. Klik hier voor meer info.
Over het onderzoek
In eerste instantie biedt dit onderzoek een antwoord op de vragen:
- Vinden we pesticiden terug in onze slaapkamer.
- Zoja, welke pesticiden, en met welk gehalte?
In tweede instantie toetsen we de teruggevonden pesticiden aan bestaande databases met informatie over gezondheidskenmerken en over toelatingen voor het gebruik van pesticiden. Op die wijze reiken we elementen aan om een antwoord te formuleren op de vragen:
- Zijn de teruggevonden pesticiden schadelijk voor onze gezondheid?
- Waar komen deze pesticiden vandaan? Komen ze van het spuiten op akkers en boomgaarden? Of van de vlooienbandjes van onze huisdieren? Of van elders?
Recent tonen twee aparte, beperkte, onderzoeken pesticideresidu’s aan in huisstof in België en Nederland. Enerzijds vond het onderzoek van het Europees burgerinitiatief Red Bijen en Boeren 23 pesticiden terug in stof in de Belgische slaapkamer en 11 pesticiden in de Nederlandse slaapkamer. België was in dit onderzoek de slechtste leerling tussen 21 Europese landen. Anderzijds, tonen tussentijdse resultaten van het Europees SPRINT-onderzoek dat 170 verschillende pesticiden teruggevonden worden in de leefomgeving van 48 inwoners van Groningen en Friesland. In beide onderzoeken gaat het onder meer over pesticiden die mogelijk kankerverwekkend zijn en schadelijk zijn voor onze vruchtbaarheid.
Tegelijkertijd contacteren meer en meer mensen Velt met vragen over pesticiden in hun leefomgeving. Hebben de pesticidenevels na het spuiten op akkers en in boomgaarden er iets mee te maken? Of de muggenstekkers in de slaapkamers? Of zijn het de vlooienbandjes van onze huisdieren misschien? Ons doel was vast te stellen hoe groot het probleem is en zicht te krijgen op de oorsprong van deze pesticideresidu’s.
We kozen voor de slaapkamer, omdat dit een ruimte is in je woning waar je, weliswaar meestal slapend, veel tijd doorbrengt.
Wetenschappelijk onderzoek geeft aan dat pesticiden uit de omgeving opgespoord kunnen worden via de analyse van huisstof uit dezelfde omgeving. Meer dan een jaar na gebruik in de omgeving worden tal van pesticiden in stof binnenshuis nog teruggevonden. Daarom is huisstof een geschikt analysemateriaal om na te gaan welke pesticiden in welk gehalte aanwezig zijn.
We kozen voor de slaapkamer, omdat dit een ruimte is in je woning waar je, weliswaar meestal slapend, veel tijd doorbrengt.
Tijdens dit onderzoek konden via GC-MSMS (170 pesticiden) en LC-MSMS (324 pesticiden) 494 pesticiden in het stof van de slaapkamer opgespoord en gerapporteerd worden. Pesticiden zijn stoffen die ongewenste belagers (insecten, schimmels, …) of planten bestrijden. De aanwezigheid van glyfosaat in de slaapkamers hebben we om praktische redenen niet bekeken. Enerzijds zouden we daarvoor veel meer stof moeten verzamelen. Anderzijds zou dat het kostenplaatje voor het labo serieus de hoogte in hebben gebracht.
Behalve pesticiden kunnen er zich in slaapkamers nog andere chemische stoffen bevinden. Denk hierbij aan formaldehyde, afkomstig van meubels uit MDF, of houtverduurzamingsmiddelen. Of nog: brandvertragers uit textiel. Zij werden niet opgespoord tijdens dit onderzoek.
Velt toetste vooraf de opzet van dit onderzoek af bij twee experten over pesticiden en andere contaminanten in onze leefomgeving. Zij stonden Velt bij tijdens het verloop van het onderzoek en zorgden mee voor de optimale interpretatie van de resultaten.
- Daniel Figueiredo – Assistent Professor Utrecht University – Institute for Risk Assessment Sciences https://www.researchgate.net/profile/Daniel-Figueiredo-11
- Lieven Bervoets – Hoogleraar Universiteit Antwerpen – dep. Biologie, Ecosphere https://www.researchgate.net/profile/Lieven-Bervoets
Dit is geen standaardonderzoek. De aanpak is innovatief. Dat betekent dat Velt een labo gekozen heeft dat, met kennis van zaken, haar rol in dit onderzoek tijdens het verloop mee vorm gaf. Co-creatief werken, om het met grote woorden te zeggen. Velt koos voor dit onderzoek voor het labo Primoris Belgium uit Zwijnaarde.
Primoris Belgium is geaccrediteerd door BELAC voor de analyse op pesticideresidu’s en contaminanten in voedingsmiddelen en diervoeders en ontving het 057-TEST-certificaat. Voor residuanalyses van pesticiden volgt Primoris Belgium de meest recente DG SANTE richtlijnen (Directorate-General for Health and Food Safety).
Het burgeronderzoek SOS Slaapkamer doorliep verschillende stappen:
Elke deelnemer werd gevraagd om twee weken voor de staalname de slaapkamer niet te stofzuigen. Op 22, 23 en 24 juni 2024 namen alle 112 deelnemers zelf een stofstaal uit de slaapkamer met hun eigen stofzuiger. Op de stang van de stofzuiger werd een kopstuk met filter bevestigd, al of niet met een adapter, om het stof op te zuigen. Via deze werkwijze werd er telkens ongeveer 1 gram stof verzameld.
De filter werd in een hersluitbaar plastic zakje gestopt en in een voorgefrankeerde retourenveloppe binnen de 24 uur na de staalname op de post gedaan. De 112 stofstalen bereikten het labo Primoris Belgium, op één uitzondering na, binnen de 72 uur na staalname.
Tussen juli en september 2024 werden alle staalnames door Velt geanalyseerd, in samenwerking met twee experten over pesticiden en andere contaminanten in onze leefomgeving:
- Daniel Figueiredo – Assistent Professor Utrecht University – Institute for Risk Assessment Sciences https://www.researchgate.net/profile/Daniel-Figueiredo-11
- Lieven Bervoets – Hoogleraar Universiteit Antwerpen – dep. Biologie, Ecosphere https://www.researchgate.net/profile/Lieven-Bervoets
In oktober 2024 werden de resultaten van SOS Slaapkamer bekendgemaakt.
Dankzij de honderden donateurs die een eigen bijdrage deden. Ook willen we de Nationale Loterij en het Fonds Gezonde Lucht van Greenpeace bedanken voor hun financiële steun.
Over deelname aan het onderzoek
Elke deelnemer werd gevraagd om twee weken voor de staalname de slaapkamer niet te stofzuigen. Op 22, 23 en 24 juni 2024 namen alle deelnemers zelf een stofstaal uit de slaapkamer met hun eigen stofzuiger. Op de stang van de stofzuiger werd een kopstuk met filter bevestigd, al of niet met een adapter, om het stof op te zuigen. Via deze werkwijze werd er telkens ongeveer 1 gram stof verzameld.
De filter werd in een hersluitbaar plastic zakje gestopt en in een voorgefrankeerde retourenveloppe binnen de 24 uur na de staalname op de post gedaan. De 112 stofstalen bereikten het labo, op één uitzondering na, binnen de 72 uur na staalname.
In deze instructievideo en gebruikershandleiding kun je zien hoe een staal genomen werd.
Via www.sos-slaapkamer.nu konden burgers zich van 13 april 2023 t.e.m. 3 mei 2023 aanmelden. De oproep kreeg een grote respons: 2847 burgers meldden zich aan om deel te nemen. Alle deelnemers kregen een uitgebreide vragenlijst om het gebruik van pesticiden in hun omgeving, hun tuin en hun woning in te vullen.
We ontvingen van 1576 aanmeldingen een correcte en volledig ingevulde vragenlijst. Hieruit werd een random selectie gemaakt van 112 deelnemers (97 uit Vlaanderen, 1 uit Brussel, 1 uit Wallonië en 13 uit Nederland) om een stofstaal te nemen:
48 deelnemers – code LDB+DIER+
- met minimaal één landbouwakker en/of boomgaard op minder dan 250 meter langs een of meerdere zijden van de woning
- met minimaal één kat of hond als huisdier
54 deelnemers – code LDB+DIER-
- met minimaal één landbouwakker en/of boomgaard op minder dan 250 meter langs een of meerdere zijden van de woning
- zonder kat of hond als huisdier
5 deelnemers, als controlegroep – code LDB-DIER+
- wonend in de stad, met fysieke barrières (woningen, bomen) tot de dichtstbij gelegen akker en/of boomgaard die (veel) verder dan 250 meter van de woning ligt
- met minimaal één kat of hond als huisdier
5 deelnemers, als controlegroep – code LDB-DIER-
- wonend in de stad, met fysieke barrières (woningen, bomen) tot de dichtstbij gelegen akker en/of boomgaard die (veel) verder dan 250 meter van de woning ligt
- zonder kat of hond als huisdier
Deze 112 deelnemers voldeden aan de volgende voorwaarden:
- geen gebruik van pesticiden in de tuin in 2024;
- geen gebruik van middelen tegen ongedierte (muggen, mieren, vliegen, …) binnenshuis in 2024;
- geen aangekochte kamerplanten in de slaapkamer.
Met de steun van
